Fiziğin Muhteşem DünyasıEtkileşimli fizik simülasyonları
Ana sayfa › İstatistik Fizik › Parçacık Sayısı Değişken Olan Sistemler · Büyük Kanonik Küme

Langmuir Adsorpsiyonu ve Büyük Kanonik Monte Carlo

Bir yüzeyde $M$ bağlanma yeri olsun; her yer boş ya da tek bir atomla dolu olabilir ve dolu bir yerin enerjisi $-\varepsilon$'dur. Yüzey, sıcaklığı $T$ ve kimyasal potansiyeli $\mu$ olan bir gazla hem enerji hem parçacık alışverişi yapar; bu nedenle doğal küme büyük kanonik kümedir:

$$\mathcal{Z} = \sum_{N} \lambda^N Z_N = \left(1 + \lambda e^{\beta\varepsilon}\right)^M,\qquad \lambda = e^{\beta\mu}.$$

Ortalama doluluk ve sayı dalgalanması $\mathcal{Z}$'nin $\lambda$'ya göre türevlerinden gelir:

$$\theta = \frac{\langle N\rangle}{M} = \frac{\lambda e^{\beta\varepsilon}}{1+\lambda e^{\beta\varepsilon}},\qquad \langle \Delta N^2\rangle = \lambda\frac{\partial\langle N\rangle}{\partial\lambda} = M\theta(1-\theta).$$

Gaz ideal ise $\lambda = P\lambda_{\text{th}}^3/kT$, $\lambda_{\text{th}} = h/\sqrt{2\pi mkT}$ olur ve Langmuir izotermi elde edilir:

$$\theta(P) = \frac{P}{P + P_0(T)},\qquad P_0(T) = \frac{kT}{\lambda_{\text{th}}^3}\,e^{-\varepsilon/kT}.$$
Komşu etkileşimi: örgü gazı = Ising modeli

Dolu komşu yer çiftleri $-J$ ek enerjisi kazanırsa sistem örgü gazıdır. $n_i = (1+s_i)/2$ dönüşümüyle, $J_{\text{Ising}} = J/4$ ve $h = (\mu+\varepsilon)/2 + J$ alanlı Ising modeline eşlenir (kare örgü, $z = 4$). Kritik sıcaklık $kT_c = 2.269\,J/4 = 0.567\,J$'dir. $T < T_c$ iken $h = 0$, yani $\lambda e^{\beta\varepsilon} = e^{-2\beta J}$ basıncında yüzeyde iki boyutlu "yoğuşma" olur: $\theta$ neredeyse 0'dan neredeyse 1'e sıçrar. Ising tarafı için Ising modeli simülasyonuna bakın.

Parametreler

Gaz: argon ($m = 39.95$ u), $20\times20$ periyodik örgü ($M = 400$). Her adımda rastgele bir yer seçilir; boşsa ekleme, doluysa çıkarma denenir. Kabul olasılıkları büyük kanonik ağırlık $e^{\beta(\mu+\varepsilon)N + \beta J N_{\text{çift}}}$'ten gelir. Ortalamalar, her parametre değişiminden sonra ilk 150 tarama atılarak alınır.

Hesaplama

Bunu dene

1. $J = 0$, $T = 150$ K, $\varepsilon = 0.20$ eV seçin. Yüzeyin yarısının dolu olduğu basınç $P_0$ nedir? Basıncı bu değere getirip simülasyondaki $\theta$'yı istatistiksel hatasıyla birlikte okuyun.

Açıklama
$\lambda_{\text{th}} = h/\sqrt{2\pi mkT} = 2.25\times10^{-11}$ m, $kT/\lambda_{\text{th}}^3 = 1.81\times10^{11}$ Pa, $\varepsilon/kT = 15.47$ ve $P_0 = (1.81\times10^{11})\,e^{-15.47} \approx 3.5\times10^{4}$ Pa (≈ 0.34 atm). $P = P_0$ iken $\theta = 1/2$; simülasyon birkaç bin taramadan sonra $\pm 0.001$ mertebesinde istatistiksel hatayla $0.500$ verir (hata $\propto 1/\sqrt{\text{tarama sayısı}}$ ile azalır). $P_0$ sıcaklıkla çok hızlı artar: aynı basınçta $T$'yi yükseltmek yüzeyi boşaltır.

2. Aynı ayarlarda ($\theta \approx 1/2$) okunan sayı dalgalanması $\langle\Delta N^2\rangle$ nedir? $\langle N\rangle$'ye göre bağıl dalgalanma $M$ ile nasıl ölçeklenir? Ardından $T = 250$ K, $J = 30$ meV ve $\log_{10}(P/\text{Pa}) = 6.57$ seçin (bu, $\lambda e^{\beta\varepsilon} = e^{-2\beta J}$ simetri noktasıdır). $\theta$ ve $\langle\Delta N^2\rangle/M$ ne olur?

Açıklama
$J = 0$: $\langle\Delta N^2\rangle = M\theta(1-\theta) = 400 \times 0.25 = 100$, yani $\sigma_N = 10$ ve $\sigma_N/\langle N\rangle = 10/200 = 0.05 \propto 1/\sqrt{M}$; simülasyon yüzde birkaç içinde $100$ verir. Tam simetri noktasında ($\log_{10}P = 6.572$) parçacık–boşluk simetrisi nedeniyle $\theta = 1/2$'dir; kaydırıcının $6.57$ değeri bundan yalnızca $\%0.5$ küçük olduğu hâlde $\theta \approx 0.48$ okunur, çünkü $d\theta/d\ln P = \langle\Delta N^2\rangle/M$ büyüktür. $T_c = 197$ K olduğundan $T = 250$ K'de ($T/T_c = 1.27$) geçiş yoktur, ama parçacıklar kümelenir ve dalgalanmalar büyür: $\langle\Delta N^2\rangle/M \approx 3.4$, yani bağımsız yerlerin $0.25$ değerinin yaklaşık 14 katı (Ising alınganlığının yüksek sıcaklık serisi de $\chi/4 \approx 3.4$ verir). Kritik yavaşlama nedeniyle bu değerin istatistiksel hatası yüzde birkaçtır. $\langle\Delta N^2\rangle = kT\,\partial\langle N\rangle/\partial\mu$ her zaman geçerlidir; $M\theta(1-\theta)$ ise yalnızca bağımsız yerler içindir. $T \to T_c$'de dalgalanma ıraksar.

3. $T = 150$ K, $\varepsilon = 0.20$ eV, $J = 40$ meV seçip "İzoterm ölç" düğmesine basın. Kritik sıcaklık nedir? İzoterm hangi basınçta ve nasıl değişir?

Açıklama
$kT_c = 0.567\,J = 22.7$ meV, yani $T_c \approx 263$ K; $T = 150$ K'de $T/T_c = 0.57$. Yoğuşma basıncı $P_c = P_0\,e^{-2J/kT} = (3.5\times10^{4})\,e^{-6.19} \approx 71$ Pa'dır; burada $\theta$, Onsager kendiliğinden mıknatıslanmasına karşılık gelen $\theta \approx 0.003$'ten $\theta \approx 0.997$'ye sıçrar (birinci derece geçiş). Simülasyonda sıçrama, metastabilite (histerezis) nedeniyle $P_c$'nin biraz üzerinde görülebilir. Komşu etkileşimi olmayan Langmuir eğrisi ise $P_0$ çevresinde birkaç onluk basınca yayılan yumuşak bir geçiştir.

İstatistik Fizik dersindeki diğer simülasyonlar